Ugaas Jaamac waxaa uu ku dhashay  degaanka Shabeele sanadku markuu ahaa 1902. Ugaasku waxaa uu ifka ka tagay dad gaadhaya 70 qof, waxa uu ahaa Ugaasku ninka arkay caruurtii ay dhaleen kuwii uu Awoowga u ahaa.

Waxa uu Ugaasku had iyo jeer ku hawlaa guud ahaan danta beesha Samaroon. Arrimaha bulshada ee uu had iyo jeer Ugaasku culayska saari jiray waxaa ka mid ahaa Tacliinta, Caafimaadka, Khalaafka beelaha, horomarka gobalka Awdal iyo arimo kala oo fara badan oon halkan lagu soo koobi karayn.

Ugaasku wakhtigii loo halgamay gobonimada waxa uu ka mid noqday shantii qof ee laga doortay gobalada Somaliland ee la yiqiin Legislative Council. Ugaasku wuxuu ahaa chairman ka Henley Borama Friendship Association ilaa intii uu jiray xidhiidhka ka dhexeeya labada magaalo, Ugaasku waxaa kale uu ahaa odayadii ka shaqeeyaya in ay suurto gasho in la furo Jaamacada Camuud, waxaana uu ka ahaa Chairman Board.

Waxaa uu Ugaaska Awoogii ahaa Ugaas Cilmi Ugaas Robleh oo ahaa Ugaaskii Saylac kula saxeexday Ingriisku markuu uu soo dagayay Somaliland 1884 kii. Ugaasku waxaa uu kale uu ah odayaashii ka shaqeeyay in uu qabsoomo shir waynihii Borama ee ay ku dhalatay Jamhuuriyada Somaliland. Halkan kuma soo koobi karno tariikhdii Ugaaska, waxaan ku soo gabagabaynayaa ILAAHAY naxariistii jano ha ka waraabsho

Xoolodhaqatada soomaaliyeed waxay leeyihiin dhawr  munaasabadood oo si weyn loogu dabbaaldago iyo xusas yar yar. Haddaba xiisaha ay leedahay awgeed, waxan halkan ku soo koobay  hannaanka loo agaasimo xaflad dhaqameedyada gadabuursiga oo dhammaystiran oo aan ka helay Cabdiraxman Sheekh Nuur, oo ah qaaddiga sare ee Borame.

Marka xafladdan la qabanayo, waxa meel dhir hadhac ah iyo biyoba leh  iskugu yimaadda muddakarka reeraha. Halkaas waxa lagu soo bandhigaa suugaan iyo ciyaaro kala duwan dabadeedna halkaa lagu qalo xoolihii loogu talogalay ducada iyo dabbaaldegga.  Waxa si feejiga leh loo eegaa xiddigaha si loo ogaado godka hoodada habeenkaas, halkaas oo doorashada ugaaska cusubi ku xidhan tahay sifaha laga rabo god-xiddigeedka halkaas ka soo baxay. Murashaxiintu waa inay ahaadaan wiilasha ama walaalaha ugaaskii hore oo hooyadii la bilcamay, horena loo soo furin,  oo aan la dumaalin.

Subaxnimada hore ee maalin isniineed, ayaa nin reer nuur ahi (laandheeraha gadabuursiga)  ubax ama caleemo qoyan saarayaa ugaaska. Dabadeedna dadkii kale oo dhammina ka daba raacayaan caleemo saarka. Ninkaa caleemo saarka bilaabayaa waa inuu noqdaa nin hodan ah oo leh xoolo badan, afar xaas iyo wiilal badan. Rag jilibka maxaad Muuse ah ayaa u keenaya ugaaska afar gorof oo caana ah, gorof caano geel, mid lo’ah, mid ido ah iyo mid riyo ah. Ugaasku wuxu qaadanayaa afarta gorof ee caanaha midkood isagoo waxoogaa ka cabaaya. Haddii uu gorofka caanaha geela cabbo waxa barakoobi doona geela, haddii ka riyaha uu cabbo riyaha ayaa barakoobaya, kuwa kalena sidoo kale. Intaa dabadeed waxa loogu sadqaynayaa wan afar jir ah. Waxa timaha ka xiiraya nin gadabuursi ah kana bixinaya dharkii hore ee uu xidhnaa isla markaana u labisaya dharkii ugaasnimo. Waxa cumaamadda u xidhaya nin Yoonis ah waxana dharkii laga beddelay qaadaya niman jibraacin ah.

Dabadeed ugaasku wuxu fuulayaa faraskiisa ugu fiican isagoo u baqoolaya ceelka la yidhaa Rugay ee u dhaw Geerisa oo ku taal dhinaca xeebta. Ceelku waa mid aad u biyo macaan. Ugaasku wuxu ku fadhiistaa dhagax-cad Ceelka korkiisu leeyahay. Waxa halkaas ugu maydha walaalkii ama nin xigtadiisa ugu dhaw ah. Kadib wuxu ku soo laabtaa madashii dadweynuhu ku sugnaayeen, halkaas oo mar kale loogu caleemo saaro looguna sacabtumo. Waxa dib u bilaabma ciyaaro dhaqameed iyo dabbaaldeg. Ugaasku wuxu jeediyaa khudbad uu dadkiisa ugu ducaynayo isagoo ilaahiisa uga baryaya inuu ugu deeqo nabadgelyo buuxda, caano badan iyo roob – Sareedo iyo barwaaqo ( nabad iyo caano). Markaa ka dib haddii uu roob dao’dadku waxay yiqiinsanayaan in boqorkaasi yahay mid hoggaankiisu hoodo iyo cawo badan leeyahay. Maaddaama sida caadada ah ay xafladdani dhacdo xilli roobaadka karanta waxay u badan tahay in roobkaasi dao’. Waxa ugaaska la siiyaa aqal cusub oo agabkiisu u dhan yahay waxana loo doonaa gabadh. Waa inay ka soo jeeddaa qoys sharaf leh, islamarkaana ay noqotaa gabadh ay dhashay hooyo la bilcamay (aan hore loo guursan) oo guurkeedii koowaad ku eg. Yaradka waxa wada bixiya gadabuursiga oo dhan si ay u sugaan mansabkani inuu yahay mid dhex u ah. Qoryaha rayfallada iyo wixii kale ee hub dagaal ahiba kama mid aha yaradka la bixinayo. Wixii kasta ee ugaaska la guddoonsiinayaa waa inuu noqdaa mid dhiirigelinaya nabadda iyo naaloodka.

 Beelaha Jibriil Yoonis ayaa maalintii Khamiistii suldaan Abiibakar Cilmi Wabar u caleemo saaray inuu noqdo suldaanka guud beelahan.

http://camuudnews.com/?p=16292

Xaflada caleemosaarka ayaa ka dhacday magaalada Qulujeed. Xafladani oo ahayd mid si wayn loo soo agaasimay ayaa waxa ka qayb qaatay  wasiiro, Xildhibaano ka tirsan Golaha Guurtida, Golaha wakiilada, Golayaasha deegaanka, maamuulka Gobolka Awdal, Culumo-awdiin,Salaadiin, madax-dhaqmeedyo ka kala yimid deegaanada uu ka kooban yahay dalka Somaliland, siyaasiyiin , Waxgarad, Qurba-joog ka kala yimid dalka dibadiisa iyo gudihiisa iyo wadamada dariska ah.

Furitaankii Munaasibadan ayaa guud ahaan muuqaalkeedu waxa uu ahaa mid aad u kooban oo ay masuuliyiinta ka hadashay ay ahaayeen kuwo xadidan ugu horayn waxaa halkaas ka hadlay Gudomiyaha Degmada Borama oo marti loogu ahaa Degmadiisa marti sharafka ku soo dhaweeyey Degmada Borama.  intaas ka dib wax hadalka qaatey Afhayeenka Golaha Dhaqanka ee beelaha Jibriil yonis Jaamac Faarax Xareed oo ka hadlay marxaladihii kala duwan ee duqaytida golaha dhaqanka ee beelaha jibrilyonis u soo mareen sidii loo heli lahaa suldaan hogaamiya beelwayta jibril yonis ugu danbaytii lagu soo xulay suldaanka cusub ee maanta la caleema saarayo. waxa hadalka qaatey intaa ka dib sheekhal baladka Gobolka Awdal Sh.C/laahi Sh. Cali Jawhar oo kalmado waano, duco iyo dardaaran  iskugu jirta u soo jeediyey suldaanka la caleema saarayo isla goobtaana ku gudoonsiiyey hadyad qaali ah oo ka mid ah caleema saarkiisa, intaa ka dib waxaa loo gudo galay habdhaqameedkii caleema saarka oo qaatay mudo.

Guji halkan si aad xafladda u daawatid

http://camuudnews.com/?p=16292

Iyaga oo adeegsanaya khibrado iyo warbixino farobadan oo ay ka heleen Sahamiyayaashii ay u dirsadeen bariga afrika oo uu ugu Caansanaa ragaasi sir Richard Burton , ayaa waxa ay bilaabeen in ay heshiis la galaan beelihii Soomaliyeed ee ku dhaqanaa dagaanadaas gaar ahaan kuwii la dherernaa xeebta badda cas.

Beelahaas soomaliyeed Waxa ka mid ah beesha Gadabuursi, Ahaydna Beeshi ugu horaysay ee ingiriisku  heshiis la saxeexdo, Heshiiskaas oo ka dul dhacay markabkii ay wateen Saraakiishaasi Taariikhdu Markii ay ahayd 11 Dec 1884,  Heshiiskaas oo ahaa mid lagu saxeexay saan.

Saanta Heshiiska lagu kala saxeexday waxa kaydiyay Xaaji Jaamac Muxumad Ugaas Cilmi oo ka dhaxlay Awawgii Ugaas Cilmi oo ka mid Odayadii Heshiiska u saxeexay Beesha Gadabuursi. Xaaji Jaamac (Alle u naxariistee) ayaa saantan soo bandhigay 1974 halkaas oo lagu soo qoray wargayskii xidigta oktoobar. waxa sidoo kale lagu soo bandhigay machadkii akaadamiyada dhaqanka iyo taariikhda ee soomaaliyeed, Xafladii bandhigana ay ka soo qayb galeen saraakiil sarsare oo ka tirsan xukuumadii jamhuuriyada soomaliyeed. Halkaas ayaa waxa la dhigay nuskhooyin ama koobiya ka mid ah heshiiskan sidii cidii taariikhda baadhaysaa ay u hesho. Haddana waxaan halka idiin ku soo bandhigayaa nuqulkii Heshiiskaas Anglo-Gadabuursi Treaty.

we, the undersigned Elders of the Gadabursi tribe, are desirous of entire into an agreement with the British Government for the maintenance of our independence, the preservation of the order, and other good and sufficient reasons.

Now it is hereby agreed and covenanted as follow:

Article I The Gadabursi tribe do hereby declare that they are pledged and found never to cede, sell, mortgage or otherwise give for occupation, save to the British government, any portion of the territory presently inhabited by them or being under their control.

Article II All vessels under the British flag shall have free permission to trade all ports and places in the territories of the Gadabursi tribe.

Article III All British subjects, residing in, or visiting, the territories of the Gadabursi tribe, shall enjoy perfect safety and protection and shall be titled to travel all over the said limits under the safe conduct of the elders of the tribe.

Article IV The traffic in slaves throughout the territories of the Gadabursi tribe shall cease for ever and the Commander of Her Majesty’s vessels, or any other British Officer duly authorized, shall have the power requiring the surrender of any slave, and of supporting the demand by force of arms by land and sea.

Article V the British Government shall have the power to appoint an agent or agents to reside in the territories of the Gadabursi tribe, and every such agent shall be treated with respect and consideration and be entitled to have for his protection such guard as the British Government deem sufficient.

The above written treaty shall come into force and have effect from the date of signing this agreement. In token of the conclusion of this lawful and honorable bond

Jaamac Rooble
Maxamed Cali Bolol
Ugaas Cilmi Warfaa Ugaas Rooble
Raage Kheyre
Waaberi Iidle
Ducaale Dubbad
Caamir Cigaal
Geele Shirwac
Warfaa Rooble
Yoonis Buux

and

Fredrick Mercer Hunter (Bombay Staff Corps)
Percy Downs (First Grade Officer I.M)
Defferin (Vecery and Governer General of India)
Also the Agreement was ratified by
H.M Durand (Officiating Secretary to the indian Foriegn Department) in 25th Feb 1885 .

the former for themselves, their heirs and successors, and the latter on behalf of the British Government, do each and all in the presence of witnesses affix their signatures, marks, or seals at Zaila on the eleventh day of December one thousand eight hundred and eighty-four, corresponding with the twenty-fifth of Safar one thousand three hundred and two.

Bilowgii  Octoober 1903, ayay boqortooyada Ingiriisku amar ku soo saartay  in  socdaalkayagan dhakhso loogu baxo dhinaca  xuduudda Abaysiiniya ilaa laga gaadho  Jufa-mici dheer, halkaas oo aniga iyo kooxdaba la rabay in aan kula kullanno caaqil ama hoggaamiye dhaqameed, ay qunsulliyaddii Saylac u xilsaartay in  uu na soo mariyo dhulka gadabuursiga oo gadhwadeenna noo noqdo. Meeshan oo ku taalla xuduudda u dhexaysa maamullada Ingiriiska iyo Abaysiiniya, qayb ahaanna ka tirsanayd dhulka loo aqoonsan yahay in Abaysiiniya xukunto. Baaq ugaaska naga soo gaadhay oo ahaa in uu soo dhaweynaayo wada hadal, ayaa keenay dareemmo isku dhafan, maxaa yeellay waxa jirtay munaasabad hore oo uu si hagar la’aan ah ugu soo dhaweeyay sahan reer yurub ah, hase yeeshee ku gabagabootay hagardaamooyin dhawr ah.

Waxa xog ahaan la noogu sii sheegay in aaanu Ugaasku jeclayn ferenjiga [Ninka cad], sidaas awgeedna waxaan door bidnay inaan iska horreysiinno nin horbaxanyo ah oo la soo xaajooda ugaaskiisa, dabadeedna ka keeno warbixin lagu aammini karo arrintan, waayo waxa noo muuqatay in aan ciidankayagan tirada yari ahayn mid laysku halleyn Karo.

Si dareenkiisa daacadnimo uu noogu muujiyo, ugaasku wuxu soo diray ina-adeerkii si uu gadhwadeen noogu noqdo. Ninkan gadhwadeenka ahaa oo uu la socdo nin kale oo ahaa askari deegaanka ah, kana tirsanaa ciiddanka rakuubka [camel corps] oo Saylac laga soo diray, ayaa noogu wada yimaadeen kaamkii aan degganayn.

Jufa-mici dheer, oo ah buur salaxyo dhagax cas waaweyn leh, oo astaan u ah kala rogga dhirta iyo xooggaga ku gadaaman ee ay ka muuqdaan degello ay ka dhisan yihiin aqal somaliyo sheedda la moodo diiman rarambadha ama gunduda.  Duleeddada degelladaa waxa hoganaayay kedimo geellal ah oo ay xerinayeen wiilal ayni iyo ilwaad qurxoon [fine-looking men], iyo adhyo [Ido iyo riyo] tira badan oo ay la joogeen/eegayeen haween ay ka muuqato saameynta cimilo-gooreedu [weather- beaten women]. Subaxnimadii  labaad ee safarkayaga, waxan dhex jibaaxnay abqadda geed qodaxeedka dabooshay babacyada biyo-shubka buurta Jufa-mici-dheer. Sidaan wadiiqadayadii kolba dhinac ula leex-leexanaynay keynta dhexdeeda, waxaaban gaadhnay goobtii kaamka loo asteeyey, halkaas oo Annaga iyo Abaysiiniya noo noqotay xuduud.  Dhagaxa weyn ee miciga ah, kana taagan figta buurta, korna uga mudhsan ilaa 200 oo fuudh.ayaa loogu magac daray buurta [jufa –mici-dheer].

Markii noogu horreysay bildhaanta buurta Jufa-micidheer, waxan ka soo gudbaynay banka marareed. Baaxaadagga hirarka xarfada isjartay ee tan iyo haydh-haydh aad moodaysay inay soo afjartay hummaagga fongoraha leh ee buurta oo noogu muuqatay sidii wax ay buurtu dhex dekaynayso widhwidhka dhallaan-hababista bixinaysa midabyo iskugu jira casuus, casaan, caddaan iwm.

Araddada bannaan oo dhan waxad kula kulmaysay raxamo biciid, cawl iyo deerooyin ah, oo ugaadhsi aad ugu haboon. Run ahaanttii waxan goobtan u arkay inay ka mid tahay meelaha ugu hodansan ugaadhsiga adduunka; balse waxa aan daah saarnayn, oo markiiba aan diirradda saaray in meeshani aanay barwaaqadan sii ahaan doonin, oo aanay ugaadhsatadu nimcadaa ku sii jiri doonin.

Haddeerto waxan soo galnay dhulka gadabursiga, waxanan soo dhaafnay dhawr beelood oo bulshooyin gadabursi ahi degan yihiin. Dhammaantoodna waxa ku deyrnaa ama ku wareegsanaa dhacammo xoog leh oo lagu ooday tisas tincad ah, oo ahaa Gabbaadyada dagaalyahannada gadabuursiga (halkaas oo dagaalyahannadu foodda ku qaban jireen colaadaha), .Sawirrada waxa ka muuqda dadkii deegaanka ee gadabuursiga ahaa oo ku soo qulqulaya goobtii aan ku ballansanayn.  Waxay dhammaantood xidhnaayeen dhar cadcad, waxayna u muuqatay in ay u soo wada labisteen munaasibaddani. Mid kastaa wuxu sitay gaashaan iyo seddex ama afar waran oo haadhaaya, lagana yaxyaxayo muuqaalkooda. Anigoo isla maqan oo aan la shawakhsanaa sawirro aan qaadayey ayuun baan ku soo baraarugay xeradii oo aan gaadhnay, waaba awrtii oo rarkii durba laga furay,wiilal firfircoonina kashaqaynayaan, oo uu hoggaaminaayo Jaamac siciid, gadhwadeenkayagii qaaliga ahaa, oo xeradii kaamka oodaayo, teendhooyinkiina dhidibbada u taagaya.

Fogaan ku siman ilaa nus-mayl dhinac kasta, oo nagu xeeran, geed walba waxa hoos jiifay ama fadhiyay kooxo dadka deegaanka ah, oo laf ahaantoodu ka hadhgalay kulka iyo shaamareerka qorraxda duhurnimo ee duljoogta. Iyadoo wax yari ka hadheen  dhammaystirkii kaamka ayuu noo yimid Jaamac Siciid oo nagu wargeliyey in caaqilkii yimid. Caaqilku wuxu u labisnaa si heer sare ah oo qurux badan. Maradiisa, oo ahayd dharka kaliya ee badanaaba ay dadka degaanku korka ka xidhaan, ayaa ahayd mid ballaadhan oo lagu daruuray diillimo casaan ah, kaas oo loo yaqaannay “Heili” oo ka yimid eryga ingiriisiga “highland” oo dhalan rogmay, Maradani ayaa inta korka oo dhan lagu soo wareejay cidhifkiisana si jiilan looga riday garabka bidix.Waxa dhexda ugu xidhnayd kiishad shaash leh iyo bullaawe Turki ah oo lagu bilay macdanta lacagta.

Dawladda oo bilaawahaas ugu keentay inuu noqdo aqoonsi u gaar ah xilka iyo masuuliyadda caaqilka dawladda u hayo. Wuxu gashanaa kabo Jaangari caadiya, oo lagu isticmaalo deegaanka, aadna u qaro weynaa, gafuurka horena kor uga soo laabnaa si ay faraha hore uga ilaaliyaan turaanturada. Madaxa waxba uma saarnayn, timahana wuxu u xiirtay si siman oo gunta ku jaran, waanaa sida aalaaba u xiirtaan ragga muslimiinta ee guursada  xaas iyo iyo ka badanba. Caaqilka waxa galbinaayay rag badan, oo intooda badani ahaayeen dhallinyaro. Badidoodu waxay lahaayeen timo dheer oo dhexda ku kala sooran badankooduna ku casaysteen dhoobo cad oo laga helo degaankoodan. Waxa aad qurux isugu soo baxay jidhkooda madow iyo midabka casuusta ah ee timaha ay u sameeyeen. Dagaalyahannada ilaalada caaqilku waxay dhammaantoodba ku hubaysnaayeen gaashaamo, warmo iyo eebooyin. Warmaha iyo eebooyinku waxay isugu jireen kuwa loo adeegsado ganista riddada dheer iyo kuwa riddada gaaban.

Raggayagii si dhakhso ah ayay rigo u galeen, iyadoo gaadhkii hubaysnaana lagu amray  inay ka foojigaystaan qaab colaadeedkan aloosan, oo cid aan ka ahayn Caaqilkana aysan u ogolaanin gelitaanka xerada..Hoggaamiye Jaamac Siciid, ayaa caaqilka taandhada keenay. Caaqilku wuxu noo salaamay si aan diirranayn, isagoo aniga iyo kooxdaydiiba ka simay gacan qaad deg deg ah, islamarkaana ku dhawaaqaya“Salaam”. Is waraysigayagii waqti dheer ma qaadan, isagoo Turjumaanku nooga afcelinaayona wuxu yidhi, qunsuliyadda Saylac waxay igu soo amartay in aan idin soo mariyo dalka kol haddayna cidina -reer tolkii kacsanayn oo wax dagaal ahi ka oognayn, balse la innooga digaayo ,wixii halis  ku iman kara safarkan . Wuxu intaa raaciyay dadka waddankani waxa u farxad ah la kulankiina, iyo inaanay ka cabsiqabin wax dhibaato ah. Ugaaska laftiisii ayaaba innagu soo socda,, oo la filayaa  in uu inoo iman doona casarka.

Annaguna waxan u sheegnay in aan ku faraxsannahay la kulankiisa, kadibna waxan su’aalnay ujeeddada dagaal yahannada laxaadkan leh la isugu keenay, Taasna wuxu kaga jawaabay boqorka ayaa amray in damaashaad weyn [a great tomasho] loo soo baxo oo loogu ciyaaro munaasabad lagu maamuusayo soo dhaweyntayada, taas oo haddana ugaasku ka wawar qabay in ay daawashadeedu xiiso noo yeelan weydo. Dabadeetana caaqilkii waxa xilqaaday oo cunto siiyay xubnihii wafdigayaga somalida ahaa, isla markaana ka xogwaraystay wararka guud iyo xuuraanka arrimaha hoos hoose ee deegaanku ka jira, maxaa yeellay aad bay u xiisaynayeen bulshadatan.  Hadhimadii duhurnimo dabadeed yar, annagoo fadhina teendhadii dhexdeeda oo aan ku jirnay qorsheyntii hawsha maalinta isku soo baxa, ayaa waxa baqdin weyn na galiyay markaan aragnay tirada ragga hubaysan ee keynta abqada ah soo dhex humbaalaynaya. Markaan u sii kuur galnayna waxaan ogaanay laxaadka iyo tirada xaddhaafka ah ee laysku keenaay, orka iyo bulhanka aan kala go,a lahayn ee iska soo daba dhacaya. Debaddii aan u soo dareerayba, waxaan arragnay dadkii deegaanka oo markiiba sameeyay ama isu habeeyey laba saf oo dhaadheer, oo ishaysta laga bilaabo afaafka kaamka ilaa gego banaan oo naga durugsanayd cidhifkeeda u shisheeya, gegedaa oo ahayd miidaan ciyaareed dabiici ah oo kaamka agtiisa ku taallay. Intaan qoladayadii xerada joogtay markiiba dib iskugu ururray oo ilaaladayadiina iswada taageen intay qoryaha garabaha wada saarteen ayaa safafkii soo gaadheen ilaa xerada gudaheeda. Waxa ka soo baxay keyntii ka dambaysay cidhifkii u shisheeyey ee safka rag fardoolay ah oo wata sengayaal  si bilicsan loo soo shaaximay. Waxa agsocday rag waranlay ah oo lugaynayey aayarna u socda. Waxa hor kacaayay waayeel ruug-caddaadi ah, oo fuushanaa sange mayeedhaan ah. Waxana ku daba jiray cutubyo dagaalyanno ah, kuna labisan huga dagaalka, fardahooguna oradka afar qaadlaynayeen, fardahaasi oo ka baraq naxay sowraxanka iyo qaylada dheer ee dadku ku soo dhaweynayeen boqorkooda sharafta badan. Ninkan waayeelka ahi waa Ugaas Nur, boqorka ama ugaaska Gadabursiga, wuxuna lahaa dhawr magac oo kale, oo aanan haddeerto xasuusnayn,. Markuu Ugaasku ka soo degay faraskiisii, soona dhaafay miidaanka xerada [zareba], ayaa “Askartayadii” (waa sida ay jecelyihiine” oo ka amar qaadanaayay taliyahoogii ayaa rasaas xad dhaaf ah  furay, oo kor mariyay ugaaska madaxiisa, si ay u cabsigaliyaan/waxna u tusaan qoomiyaddan adag ee aan la loodin karin, iyogoo weliba  annaga laftayadana nooga dhigaya isbaraawixin.

Waxase layaab noqotay, siday ciidankayagii u adeegsanayeen hubka culculus oo haddana haba yaraatee wax khasaare ahi ka soo gaadhin dadkii xoonsanaa. Waayeelkii haybadda badnaa, isagoon sinaba u ilgibidhsan ayuu xaggayagii u soo kacay isagoo dhoola caddeynaayana na salaamay. Ugaas Nur wuxu ahaa nin ilaa 75 jir ah, inkastoo da’du yara taabatay, wuxu ahaa nin dheer, oo toosan, oo laxaadka qaab dhismeedka  jirkiisu isku buuxo/isku dheellitiran yahay. Xataa culayskii muddadii dheerayd ee uu xilka hayay ku soo dhacayey, waxba kama dhimin kartidiisii waxqabad ee hoggaamineed. Muuqaalka qaab dhismeedkiisa waxa aad uga muuqday tafiir/ isir carbeed, iyadoo astaamihii Afrikaanaimada ee in badan oo dadkani ka mid ahaa laga arkayey isaga sidaa ugama ay muuqan, balse raadka hiddaha afrikaanimadiisa waxa lagu garanayey midabkiisa madow kaliya. Wajigiisa waxa si cad looga dheehan karayay qunyar socodnimo, waji-furaan iyo waxgaradnimo, iyadoo qofka weyni dareemi karayay, xariifnimo iyo xeeldheeri ku qarsoon, oo aan aalaaba laga malaysan karin qoomiyadaha aan xaddaariga ahayn.

Labiskiisu wuxu ahaa mid caadiya, oo aan ka soocnayn ka dadka intiisa kaleba xidhnaayeen. In badan oo dadkiisa ka mid ahayd ayaaba ka labis fiicnayd. Inkastoo sideedadaba aanay jirin cid wax dheerayd inta kale. Waxa madaxa ugu duubnaa oo uu xidhnaa go’ cad, oo uu cummaamatay. Waxa kale oo uu ka dul gashanaa jubbad liidad madow oo xariira leh, waxayna u badnayd hadiyad uu ka helay boqortooyada Abaysiiniya. Wuxu gacanta ku sitay shay caadiya, oo aan ahayn gaashaan iyo waran midnaba waayo wakhtigeedii ma joogo oo haddeerto waxa sugidda ammaanka socdaalkiisan u xilsaaran dagaalyahannada reer tolkii ee u daacadda ah. Haddaba markii uu na gacan qaadaayay aad buu u weji furnaa. waxa xaqiiqa ah, in hibada, sharafta iyo deganaashaha ka muuqata dhaqankiisa uu ka dhaxlay awoowyaashii, kuwaas oo facyaal badan boqoro u ahaa waddankan.  Waxan qabanqaabinnay in aan yeellano wadahal guud, ka turjumaan ahaan Jaamac baa u inshaaray/tilmaamay ugaaska kursi noo dhexeeyay annaga [jamac iyo sargaalka].

Wadahalkani wuxu u badnaa hadallo afgobaadsiya. Markaanse iskala daalnay weedhihii isbogaadinta iyo afmacaanida ahaa, waxan ku talo bixiyay in Mudanuhu [Ugaaska] safar dheer soo galay oo daal iyo gaajaba qabo. Taas oo noqotay ra’yi ugaasku u riyaaqay oo laga garanayay sida deg dega ah ee uu u dhoola caddeeyay indhahana aad ugu faray dhakhsana u kacay una dhaqaaqay xaggii taandhada gadhwadeenka. Ugaaska waxa lagu sooryeeyay qado heer sare ah, koob shaaha, bariis, timir, hilib idaad iyo kimis, iyadoo lagu dul haasaawey, ka dibna lagu sigareeyay madashii qadada.

Dadka Gadabursiga ahi waa sigaarya cab, balse haddaan si guud uga hadalno, qabiilooyinka beriga iyo koonfurtuba way iska daayeen buuriga iyo khamrada. Dhammaantoodna (gadabuursiga iyo kuwa kaleba) waa muslimiin aad ugu quman diinta islaamka oo ka caagan isticmaalka khamriga. Ugaasku markuu dhammaystay qadadii, ayuu codsaday in la fasaxo, wafdigana isku hadhaan oo is bartaan innamadiisa iyo wiilasha uu adeerka u ahaa.

Mid wiilashiisa ka mid ahi wuxu caan ku ahaa ugaadhsiga libaaxa iyo maroodiga. Dhammaantoodna waxay u muuqdeen rag wanaagsan, bashaashi ah oo leh dabeecado ku soo jiidanaya. Halkii aan ka sii amboqaadi lahayn ambobaxa socdaalkayaga beri subax, ugaaskii  ayaa codsaday in aan berritoole sii joogno Jufa-micidheer, si aan  goobjoog ugu ahaanno ‘’ciyaar dhaqameed qadiimiya” oo ugaasku ugu talogalay maamuus sharafeed munaasibadda sagootigayaga. Habeenkaas teendhadayadii oo isdhexdaadsan ayaan uga tagnay martigalinta cuqaasha iyo xubnaha boqortooyada. Si la yaab leh oo aan cidina fahmi karin ayay iskugu nidaamsheen qolka yar. Intaanan hurdo tagin ka hor ayaan u galay si aan sigaar uga soo qaato, waxaban arkay iyagoo dhammaantood qolkii yaraa wada kadalooba cidhiidhi awgeed. Faynuus ayaa ka lushay gantada sare ee udub dhexaadka taandhada, laakiin iftiinkiisa waxa hadheeyay qiiqii iyo qaacii buurigii ay cabbayeen oo isku baxay, oo aan ku neef qabatoobayba markaan  madaxa la galay.

Waxa muuqaal qosol leh ahaa madaxyada dhukuran ee odoyaasha oo aad moodaysay kubbado madmadow oo ka dhex bildhaamayay iftiin hiimamowsi ah. Boqorku kooxdan ayuu badhtanka ugu jiray, isagoo uu lohlohanayo Jaamac siciid, duplomaasiga gadhwadeenka noo ahaa, ninkaas oo loo xilsaaray in uu soo xaqiijo qaabka mudanuhu [ ugaasku] u rabo in hadiyadaha loo guddoonsiiyo isla markaana qaabka uu ku hammiyayona ula saxal tiro hab labada dhinacba wada raalli galinaysa. Subaxnimadii dambe, markii la qureecdayba, waxa loo diyaargaroobay tumashadii. Kuraastii kaamka waxa la hoos dhigay geedo damallo ah oo dibadda uga yara baxsanaa xerada, halkaas oo muuqaalka gegadu si fiican uga muuqatay. Dad badan oo deegaanka ah ayaa habeennimadii la isugu keenay meeshan oo aad moodaysay in lagu soo daabulay dagaalyanno garbo siman ugu hubaysan warmo.

Markaan u soo dhaqaaqnay xaggii madasha ee kuraastu taallay, waaba garoonkii oo sallaxan ciyaartiina loo soo godeeyay. Ugaaskii, sidii  caadada u ahayd, ayuu na soo dhexfadhiistay, dhan walbana waxa naga dul taagnaa  raggii-qoryaha ku hubaysnaa oo rasaastuna u wada cabbaysan tahay iyadoo nin  askariya si gaara loogu amry in uu si qummaati ah  u daba taagnaado boqorka [ ugaaska] si loo tuso dadkiisa in haddii xaggooda wax dhibaato ahi  katimaado, boqorkoodu noqon doono ka ugu horreeya  ee rasaastu madaxa jari doonto.

Markii kor laga fiiriyo arrimuhu waxay u socdeen si nabad ah, sida kale, qiimayntayada noo gaarka ahayd ee aan ku qiyaasnay dabeecadda dadkani iyo sidii digniinaha la nooga soo siiyay way isku kaaya qaban waayeen, oo waxa noo caddaatay in dadkani laga been sheegay. Hase yeeshee ciidankayagii digniinihii ay qabeen ayey sidoodii ugu hawlgaleen, annaguna waxan u aragnay wax daw ah waanan ku raacnay, anagoon waxba ka dhabqinayn. Qaybtii hore ee ciyaartu waxay ka koobnayd bandhig fardoolaydu samaynayso.

Soomaalidu waa fardafuullo heer sare ah, oo xirfad u leh  habka heenso-saarka iyo  koorayntaba,  hannaanka fardafuulista iyo kadegistaba waxay kala mid yihiin Hindida cas cas ee waqooyiga Ameerika. Carabta oo ay isir ahaan ka soo jeedaan waxay kaga duwan yihiin qaabka arxandarrada ah ee ay ula macaamilaan fardaha, mana dareensana dhibaatada uu koorahan saaran iyo hakamahan ku xidhan qawlalka neefkan xoolaha ah u geysanayo. Sidii caadada u ahayd fardafuulka geyigan, bandhigga maalintan waxa lagu dhaqamayey qaabkoodii axmaqnimada lahaa, iyagoo soo safay  fardaha meel  noo jirta dhawr boqol oo tallaabo, waxay ku soo eryeen orod aan idhanna u dhinnayn, iyagoo jeedalka ula dhacayay si tudhis la,aaneed, oo xaggayaga u soo ganan, ayay na soo kuleen oo aan ku siganay  in laysla kaayo dulmaro, ayuun bay haddana mar kaliya tudhsiiyeen xakamihii, fardihiina mar qudha intay labada addin iyo gafuurka hawada ku shareereen oo dib iskugu ciireen ayay jeenyaha ku soo jug siiyeen dhulka, iyagoo gigan oo aanan nuuxsanayn, fadalkay gooyeen iyo uuro ciid wadata  intay naga hoos kacday ayay marqudha na qarisay. . Mashaahidiintan sida loola dhaqmayo markaan eegno, fardafuulkani naxariis darro kama ahayn, ee waa aqoon darro aan laba dareensanayn dhibta neefkan loo gaysanayo.

Dadka deegaanku guud ahaan waxay fardaha ku fuulaan cago caddaan. Iyagoo labada suul ee cagaha  sudhaya shabakadda birta ah ee ku naban salka hore ee kooraha.  Fardaha gadabuursigu waa gammaan golojoogsi leh, mana daliigna sida kuwa carabta, mana dabacufna sida kuwa Abaasiiiniya, waa gammaan aad u qurrux badan, hawl karna ah. Saabaanka faraska ay ku heenseeyaan fardafuuladani waa Koore dhuuban, fudud oo u eeg kuwa culus ee ay isticmaalaan reer galbeedku [ yurub] waxa uu leeyahay laba karkaar/kabaal qabad oo ninku dhexfadhiisto, iskuna dhuujiyo si aanu uga ciir-ciirin/ dheeliyin dhinacyada.

Shawkadda kooruhu guud ahaan waa shay qurqurxin ah oo lagu shaaximo shucubbo xariir leh midabo casaan, cagaar, calan iyo huruudba ah. Shawkadda waxa ku dhejisan birta xun ee faraska lagu qawlallo, una eg nooca Miksikaanka oo kale taasoo marka aad loogu dhuujiyo dhaawacda qawlallada faraska oo mararka qaarkoodna faraska ka keenta in uu dhiig iyo xumbo qawlallada ka shaydhiyo.

Inkasta oo iyagu ay hab ciyaareedka fardaha u arkayeen qaybta ugu heer sarraysay bandhiga, haba yaraatee kama ay muuqan inay dareensan yihiin hadimada ay dhinaca kale u geysanayaan neefka xoolaha ah, balse waxa hubaal ah in arxandarada noocan ahi tahay cuqubo.  Seddex jeer ayay kooxdii fardoolayda ahayd isku soo shubeen dhinacayagii, iyagoo aan dan ka lahayn buladka iyo boodhka ay nagu qasayaan. Marwal oo ay na soo gaadhaanba, way joogsanayeen, oo abwaanka weyn ee qabiilka ama qof gadabuursi dhiggiisa ah oo  kor fuushanaa faras cad, ayaa gabay soo dhaweyn ah ku luuqaynayay. Kaas oo hooriskiisa dhawr jeer lagu cecelinayey, balse markaan isku soo hoorinno nuxurka gabayga murtidiisu waxay ahayd sidan soo socota: Ugu horreyntii wuxu ka gabyaayay, tallaabooyinka geesinimada ah ee gadabuursiga, dhaqan wanaagga, ka midaysnaanta dulqaadka iyo dabacsanaanta, u horseeday in ay noqdaan dadka ugu fiican adduunka. Dabadeedna wuxu ka hadlay waayo hore oo heerka maanta ay joogaan ka liiteen, taas oo ahayd in reer yurubka dhammaantood u arkayeen daallimiin weerarar ah, si aan kala soocid lahayna u xasuuqeen dadkooda una boobeen xoolahoodii.

Dhamme Ingiriis ah oo lagu kalsoonaa oo loo soo diray si uu khaladkooda u tuso, ayaa ku isticmaalay inuu ku muquuniyo xoog milatari, isagoo dadkiina ka laayay, geelashii iyo adhyahoodiina ka dhacay. Wuxu ahaa nin fiican oo mudakar ah, markaa haddeerto way iska cafiyeen. Annaguna sidoo kale rag fiican baan noqonnay sidaa darteena waxay noo saamaxi karayaan imaanshaha dhulkoodan, waxayna ogyihiin in aanaan u socon in aan geelooda iyo Adyahooda ka dhacno. Dhab ahaantii way ku faraxsanaayeen aragtidadayada, waxay kale oo ogsoon yihiin, in aan nahay dad hodan ah oo haddiyado siin karaya. Miisaankayagu wuxu ku xidhan yahay hadba haddiyadda aan bixinnaa inta ay le’eg tahay. Gadabuursiga riciyadda u ahaa Ingiriisku, dawladda  waxay kaga raalli nodeen wakhtiyadiii dambe  markii ay dammaanaqaadkii dawladda kaga maarmeen aargoosigii ay samayn lahaayeen haddii cid laga dilo ama xoolo laga dhaco. Qaylo dhaanta dhiillada, waa geeraar colaadeedka Gadabuursiga eh, waxay ahayd mid dhiif kulul oo aan cadowgoodu  marnaba xammili karin.

Siigada uurada ah ee kor uga gadhoodhay kaynta dhexdeeda ayaan ka qiyaas qaadannay inta ay noo soo jiraan gulufkaa baaxadda lihi, in yar dabadeena waxaba kayntii qodaxlayda ka soo mudh yidhi, dagaalyahanno gadabuursiya oo safaf dhaadheer oo garbo siman ah ugu soo baxay bannaankii. Muuqaalkaasi mid la illaawi karo ma ahayn. Iyadoo gadaashooda aad looga arkayey dhirtii cagaarayd ee ay ka soo dhex baxeen, dagaalyahanku waxay kaynaan dhaqaaq ugu soo socdeen bankii iyagoo kor u taagay warmo bir ah oo walalaclaynaayay. Labiskoodu wuxu u badnaa maryo cadcad, waxayna   guntanaayeen Tobsiyo ,gunti xidhkooda laga bildhaansanayay midabbo dhawr ah sida casaan, buluug iyo cagaar  oo ay dhexda  aad ugu giijisteen, taas oo astaan u ahayd in ay  ka qabiil ahaan yihiin rag leh cudud iyo laxaad ay wax ku muquunin karaan, xoogna kaga qaadan karaan magta cid kasta oo dhagar ka gasha. Qaabkani wuxu ahaa xeer ay dajisay dawladda Ingiriisku una ogolayd inay sameeyaan, balse aanay dhiig daadasho dambe ku kicin, iyaguna si weyn bay u soo dhaweeyeen xeerkan.

Markasta oo hadal dheer la soo gunaanadaboba, waxay dadku iyagoo ku celcelinaya dhawr jeer  ku  dhawaaqayeen erayga ah ‘’moot,moot’’!! oo ahayd eray dhaqameed soo dhaweyn ah, oo isla markaana fardahooga ku rogaal celinaya bartii ay ka soo karaar qaadanayeen haddana mar kale xawaare sare ku soo eryayeen. Mar seddexaadkii intay ka dageen ,oo kooraha ka dhigeen dhammanba fardihii, ayay mar qudha  dadkii fagaaraha joogay kala dareereen, meeshay tagayeenna nooma adeen la,ayn, ilaa aan meel fog ka maqalnay  bulxaan , gurxan  iyo or ay ka dhexyeedhayso jiib macaani, oo marba marka ka dambeysa nagu soo dhawaanaysa iyadoo dananka luuqda hobolka  lagu xoojinaayay jiib  iyo jaan wada socda, waxa kale  oo xusid mudan kooxo hobollo ah ayaa kaga rogayay cod guux iyo reen ,jiib iyo jaan wada socda.

Wixiiba waxa isku fuuqsaday samada/cirka buluugga ah ee bilaa saxalka ah. Waxa marqudha dareenkii dadka soo jiitay majaajillada, maaweelada, legdinta iyo qalaama rogodka ay soo bandhigeen dawr shakhsi oo racii ugu soo horreeyey ahaa. Kuwaas oo ahaa horyaalada qoobka-ka-ciyaarka ,ahna hobollada guud ee ciyaar dhaqameedka. Safkii dhammaantii wuxu u soo sinqayay dhankayagii. Si ay haddaba jiibta iyo jaanta iskula helaan, waxay bilaabeen codkii iyo cagtii oo kiciyay uuro boodh ah. Markay nagu soo dhawaadeen hobolladdii waxay xoojiyeen ciyaartii iyagoo si jibbo ah isku ruxaya, dhinacyadana u boodboodaya, isla markaana cod qaylo ah raacinaya ayay hawada isku shareereen, looltan adagina si tudhis la,aan ah uga dhex socday, mararka qaadkoodna  warmahooga haadhaya ee halista ah ayeyba nagula soo jeesanayeen. Way gilgilanayeen madaxana wada ruxayeen, iyagoo timahoogii raamaysnaa kolba dhinac uga raxsinaaya indhahooga laga yaxyaxayna waxay ku soo gayaxeen dadkii madasha fadhiyay. Dabadeed,laba ka mid ah ayaa dagaal iskula soo baxay gegedii, midkood baaba intuu golxadkiisii la soo baxay ku weeraray kii kale sidii inuu dilayo oo madaxa ka jarayo ; annigu waaban  yaaboo, waxan rumaysan waayey  “dil madhicin!!, ee illayn sidan halista ahi waaba geddooda.

Ugu dambayntii nin muuqaalkiisu ka bahalsan/hororsan yahay kuwii hore, oo ay madixiisa ka mudheen baalal gorayo uu gashanaa, kuwaas oo astaan u ahaa in uu yahay nin tumaati mar kaliya ah ku dili kara qofka cadowgiisa ah, ayaa intuu xaggaygii isku soo maqiiqay mar qudha i dul qotonsaday, darbana warankiisa haadhaaya igu soo riddeeyay, isagoo raacinaaya gurxan iyo reen cabsi galin ah. Ragganimo cidhhiidhi gashaye waxay ila noqotay in aan si uun uga dabbaasho. Intaan qosol miciinsaday [waana siday ku sameyde] ayaan si degan u hagaajistay muraayaddaydii [diiraddii fogaan arragga], oo is hortaagay ayaan indhaha toos ugu gubay. Tab iyo xeeladan aan qaatay waan ku guulaystay. Muraayaddu waxay ahayd fajiciso, illayn wax uu hore u arkay ma-ahayne. Indhahiisii gayaxnaana way shiiqeen, wuuna ilgabadh leeyay, intuu khajilay ayuu iga dhaqaaqay, intuu gacanta laalaadshay ayuu warankiisii dhulka kaga dhacay. Waxase qosol lahayd gurxankii iyo reenkiisii badnaa sida uu u gabaabsiyey oo gunuus isugu rogay.

Wakhtigaa si caadi ah uma wajihi karayn, waayo waxan isku xajinayey qosolkii aan ka qaaday dardarka ninkii ku dhacay. Indho-sarcaadkii ay ku ridday muraayadda Isha kaliya ahayd ee ay u keentay faduulintiisii aanu waxba iila hadhin,ayaa heleeshiin weyday in uu iigu tahniyadeeyo calool adayga aan ku wajahay [ waayo soomalig ciyaar bay ka ahayd,halka Sargalku difaac waxba la hadhin]. Iyadoo markan warmahii la iska dhigay, waxa ku xigay ciyaaraha u gaarka ah munaasabadaha aroosyada iyo ciyaar dhaqameedyo kale oo qoob-ka-ciyaar, oo u dhacayey qaab sawaabiya laxanka Afrikaanka oo aalaaba lagu aqoonsan karo sawdka iyo sacabka isku jaan go’an.

Isla markay bandhig ciyaareedkii gebogebooday, ayaa dadkii meesha joogay nago soo xoomeen oo isku kaayo meegaareen si ay nooga dhageystaan odhaahda aan ka celinayno maamuuska ay noo sameeyeen iyo sida ay noo raalli gelisay. Hadalkayagii oo uu ka afcelinaayay Turjumaanku, waxaan u sheegnay sidaan uga mabsuudnay bandhig ciyaareedkii iyo in dhammaanba ay yihiin dad aad u wanaagsan. Waxan ku soo gabagabaynay duco ah in Illaahy  ka dhigo dad aad u qaniya,  oo aad u barakooba – waa arrinta gadabuursigu ka aaminsan yihiin badhaadhaha/sacaaddada. Markaan ka qiyaas qaadanno dhoola caddaynta ay kaga dareen celiyeen weedhahayagii, ayaa noo caddaysay in ay hadalkayagii u riyaaqeen.

Galabnimadii ayaa hadiyadihii la qaybiyay – hawshaas oo aan u xilsaarnay Jaamac, waxa raggii la siiyay dhar, buuri iyo bariis; halka xaasaskii iyo hablihiina looga qaaday masarro/gambooyin, malqabado, dhixidho darayomuus ah iyo kuulo/cabbaadho cunnaabi ah. Qof haween ahi goobtaas ma joogin; run ahaantiina arrintaa sobobteeduna waxay ahayd mid aan dareennay. Markaan eegno waxyaalihii ku lug lahaa qaybintii hadiyadaha, dhacdadan soo socotaa waxay daliil u ahayd fariidnimada [diricninimada] odayga ugaaska ah. Wuxu rabay haddiyad caleen shaah ah, balse markii aan uga cudur daarannay in annaan wax shaaha wadin oo qadarkii sahayda ahaana gabaabsi nagu yahay, ayuu haddana yidhi bal wax yar uun ii soo baadbaadha.

Jaamac oo moodayey inuu ugaaska kaga mancin karo muraadka uu codsanayey ayaa ku yidhi:  mar haddii lagu guddoonsiiyey wixii hadiyad laguu qoondeeyey, waxan ka xishoonayaa in haddana aan mar kale idhaahdo ugaaskii baa waxaa doonaya, kollaybana waa sharaf dhac in qof weyn oo ugaas ahi dalbado wax aad u yar.

Ilaa muddo hal daqiiqo ah, ayuu ugaasku dhoolo-caddeenayay, isagoo oo fikiraya, madaxana yara xoqday; ayuu ku yidhi:-

“Adoon hadalka jaraguur ku ridin ama janjeedh weecsha, Jabaqdaan ku fari, jaamacow waa jamasho waayeel dheh; Jidku kama gadmado ruuxii jiray intaan joogo; Jawaabtayda qaad waa muraad aan jirisay gorteede; ducadaaba laga jaawiyaa jaah fur kayr badane; Kala jooji xaajada duqnimo iyo darajadaad sheegtay”.

Jaamac waa laga badshay, balse intuu garowsaday sidii looga ray-yey ayaa intuu kaaxeeyay ugaaska uu si degdeg ah kaydkiisii uga soo siiyay intii Ugaasku ka codsaday. Ka hor intayna ambabixin subaxnimadii dambe; ayaa boqorkii iigu soo galay taandhada aniga oo markaa labisanaya, wuxu I guddoonsiiyay waran, uu ula dan lahaa ka xasuusta kulankayaga. Bilawgii socdaalkayagii waxba kama dambayn rigadii askarta, oo markiiba intaan ka tallawnay xadka ayaan ka degnay dhinaca dhulkii Ingiriisku xukumayay.

A photo of the Legendary ugaas nuur Ugasa Rooble

Waxa Ugaaska laga hayaa in uu yidhi kalmad dhagahayga gashay amaba aan maqlay ma iloobin.

Ugaas Nuur wuxuu ahaa nin ilaah raganimo u dhameeyay oo aanay waxba ka dhinayn,wuxuuna ahaa gabayaa wayn oo anuu jirin Somali nin la gabay ahi,wuxuuna tiriyay gabayo badan oo siyaasadda iyo xikmad ah sidan ku sheegi qaarkood xaga dambe ee taariikhda Ugaas nuur,waxan laga hayaa inuu ugaas Nuur yidhi kol haddii aan gabay maqlo ma iloobin,wuxuuna xafidsanaa  gabayo badan waxana ka mid ahaa gabayadaas gabayo ay tiriyeen Ugaasyadii ka horeeyay iyo kuwo ay tiriyeen rag somaliyeed sida Raage Ugaas.

Isaga iyo wiilkii uu adeerka ahaa ee Cilmi Warfa Ugaas Rooble oo siyaasada isu qabtay waxa dhex maray gabayo badan oo ay ku xafiiltamayeen,oo dad badani ay yaqaaneen oo ay ka mid ahaayeen gabaygii ka bilaabmayay:

Gorayadu ilmaheeda waxay dhigtaa meel arooriya

Shimbirtuna aroos kay dhistay ubadka gaysaaye

Wuxuuna ahaa Ugaas Nuur nin aad u ilaaliya Xeerka uu ka dhaxlay awoowadii,wuxuuna ahaa nin cadaalada ku xeel dheer oon xeerka aan ka weecan wax badan oo xeerer ahna ayuu ku daray intii uu Boqornimada hayay,xaga cadaaladana arimo badan ayaa soo maray mana jirin xaga cadaalada nin la mid ahaa,waxaana daa’iman la joogi jiray ragga xeerka iyo Dhadhaarada,wuxuuna ku dadaali jiray kolka arinta la goynayo inuu kala tashado madaxda Gadabuursiga,isagoo ah nin aan cidna kala baqayn arimaha fulintooda.

Ugaas Nuur wuxuu ahaa ugaaskii ugu horeeyay ee askar samaysatay oo rag badan oo askarta ka mid ahi ay goor waliba hareeraha ka taagnaayeen iyaga oo hubaysan sitana warmahoodii iyo gaashaankoodiba.

Waxana ka mid ahaa cadaaladiisii hadaan ka sheegno qaar ka mid ah,in nin la oran jiray Shire Axmed inuu yidhi gacantayda midig nin baa igu dhuftay oo gacantii naafo bay noqotay,kolkaa ninkaas caadadiisu waxay ahayd inuu gacanta qoorta ku dhajiyo kolka fidi la yidhaa gacanta wuuna qaylin jiray,ninkii baa arintiisii la bixin waayay oo xal loo waayay,rag badanina waxay yidhaahdeeen waqti gacanta ninkan ha loo helo,kolkaa Ugaas Nuur wuxuu ogaaday ninkani markuu hoyanayo in uu sii mari jiray doox dhexdii kolkaas baa Ugaas Nuur u yeedhay afar nin oo askartiisa ugu wanaagsanaa,wuxuuna ku yidhi laba dhinac ha fadhiistaan dooxa labadiisa dhinac,wuxuuna ku daray labo nin oo xeer yaqaanadiisa ka mid ah,wuxuuna ragii ku amray inay labadii dhinac kaga soo boodan iyagoo oo odhanaya (WAAR NINKA XUN DILA) Markay sidii yeeleen ayuu ninkii gacantii uu lahaa waa naafo ,warankii ku qabsaday sidaas ayaana lagu ogaaday inaanu waxba qabin,magtii uu raadinayayna uu ku waayay.

Waxa kale oo ka mid ahaa cadaaladiisii in mar labo nin isu qabsadeen geenyo yar oo dhalatay markaas uun,oo nin waliba yidhi geenyadaydii baa dhashay,farduhuna meel bay wada daaqi jireen,arintii baa adkaatay sidii look ala saari lahaa kolkaa Ugaas Nuur waxa uu yidhi kolka dixdu soo rogmato labada Geenyo dhinac ha la geeyo,Geenyada yarna dhinaca kale ha la geeyo, kolkaa ta daadka soo jiidha laba Geenyo e eta yar u tagta taas ayaa dhashay Geenyada yar oo lagu laysku haysto,sidii baa la yeelay,kolkaa labadii geenyo mid ka mida ayaa daadkii jiidhay oo kolkiiba u tagtay geenyadii yarayd.

Mudidii Ugaas Nuur uu boqranaa kolkay taariikhdu ahayd 1876 ayaa dawlada Masaaridu qabsatay dhulka Somaaliyeed,Dawlada Masaarida caadadeedu waxay ahayd in nimanka boqorada ay kadeedaan,Kolkaa Ugaas Nuur way isxilaafeen dabadeedna waxa ay damceen,in ay Faraska jiidhsiiyaan,kolkuu faraskii ku soo dhawaaday Ugaaskii ayuu adimada dhulka la galay oo ninkii Faraska saara dhulka ku dhacay oo uu gacanta midig ka jabay,markii ninkii Masarida ugu sareeyay loo sheegay arintan,waxa uu yidhi sidii horeba la iigu sheegay ninkani waa nin Karaamo leh,dabadeed waxa uu yeedhay Ugaaskii oo uu ku yidhi :raali naga ahow oo ninkan askariga ah ee Faraska ku jiidhsiin gaadhay wuu kugu ciyaarayaye inuu wax ku yeelana ma doonayn,dhacdadaa ka dib Ugaas Nuur aad iyo aad bay u soo dhaweeyay wuuna karaameeyay wuxuuna siiyay hal qori,wuxuuna ku yidhi dadkaaga adigaa xukumaya kuuna dhaafimayno,waxaanan ku siinaynaa madax banaani gaar ahaaneed adiga iyo dadkaagaba.

Ninkii Masrigii arrintii buu gaadhsiiyay ninkii dawlada Masaarida u madaxda ahaaee la oran jiray Ismaaciil Baashe,ka dib markii uu maqlay karaamada Ugaaska Ismaciil Baashe wuxuu amar ku bixiyay in loo keeno ninkaa boqorka ee karaamada leh (Ugaas Nuur) lana soo raaciyo wafti dadkiisa ah,ka dib markii Ugaaskii waftigii uu watayba waxa ay u kicitimeen ilaa iyo Qaahira si ay ula kulmaan Ismaaciil Baashe,waftigaa dadkii raacay waxa ka mid ahaa Cilmi Warfa (Cilmi dheere),Caamir Dhurwaa iyo Kulmiye Guuleed.

Kolkuu Ugaas Nuur gaadhay magaalada Qaahira waxa ka hor yimid Ismaacill Baashe wuxuuna u soo dhaweeyay si aad iyo aad ah wuxuuna ku dejiyay daartii martida wuxuuna yidhi aragtidaada waan ku faraxay waxaanan jeclaa inaan ku arko, waxana la ii sheegay inaad tahay nin xikmad badan, dabadeed waxa uu huwiyay dhar badan oo xariira ah iyo jubado badan oo qaarkood lagu daleeyay dahab oo ilaa hada ay jirto jubadii ugu fiicnayd ee Ugaasku qaadan jiray,waxa kale oo la siiyay boqol Bunduq oo uu ka mid ahaa bunduqii uu ku laynayay Maroodiga wiilkiisii Ugaas Rooble,waxa kale Ismaaciil Baashe siiyay Ugaas Nuur iyo waftigiisii lacag badan iyo Cadar noocyo kala duwan ah oo farabadan,Ugaaska iyo waftigiisii markay joogeen mudo farabadan ayay ku soo laabteen wadankii isaga oo faraxsan.

Kolkay taariikhdu ahayd 1884kii dhulkii waqooyiga Soomaaliyeed waxa soo gashay dawladdii Ingriiska wuxuuna wakhtigaa uu joogay Ugaas Nuur magaalada Herer waxayna wakhtigaas ahayd markii Masaaridu ka baxaysay dhulkii waqooyiga Soomaliyeed ,waxaana Ugaas Nuur iyo Cilmi Warfa la kulmeen oo u yeedhay Major Hunter iyo Ridwaan Baashe,waxana ay ka codsadeen inay keenan ciidan badan oo Somaaliyeed si ay u noqdaan Askar caawisa boqorka cusub ee Herer Cabdala C/Shakuur (Waali Herer),askartii u ururiyeen waxayna u ruriyeen rag ku dhaw 3000 seddex kun,kolkuu Ridwaan Baashe ka tagay Herer ee uu ku noqday Qaahira wuxuu u geeyay Ugaas Nuur wuuna is baray,wuxuuna u sheegay in uu Ugaas Nuur yahay nin xikmad iyo aqliba badan lana tashado Ugaas Nuur.

Markii uu hayay boqornimada Ugaas Nuur kolkay ahayd Taariikhdu ahayd 1887dii, waxa soo weeraray magaalada Herer iyo dhulkey xukunto boqorkii Xabashida ee la Oran jirey Minilik,waxa halkaas ka dhex dhacay somalidii reer Herer ee madaxda u ahaa Cabdala C/shakuur iyo Xabashidii dagaaladag,dagaalka oo ku magic dheera dagaalkii Jalaqo,kaas oo laba dhinacba rag badani ku dhinteen,dagaalkaasi kolkuu dhowr sano socday nin khaa’in ah ayaa kula taliyay Xabashida inay magaalada dhinaca bari ka soo galaan,markaa Xabashida iyada oo aan laga war hayn ayay ka soo galeen dhinaca bari,magaalada dhexdeedana dagaal aad xun baa ka dhex dhacay oo dad badani ku  shahiideen dagaalkii ay ku difaacayeen magaalada muslimiintii Somalida u badnayd,waxana ku jirey dad badan oo u dhawaa Boqorka dadkaa goobta lagu laayay.

Ninkii Minilik soo diray ee Herer qabsaday wuxuu ahaa ninkii la oran jirey Ras-Mokonon.

Ugaas Nuur wuxuu ka mid ahaa dadkii ahaa ee halkaas ka dagaalamay wuxuuna halkaa ka tiriyay gabay murugo ah isaga oo aad uga xunmaday dhulkii ay Xabashidu qabsatay,Hadaba intii ka horeysay may soo gaadhin dhulka somaalida,mar dambe Mokonon wuxuu u yeedhay Ugaas Nuur wuxuuna yidhi dhulka Gadabuursi waxaan u dirayaa askar ilaalisa,arintaas Ugaas Nuur wuu diiday aad iyo aad ayuuna uga hortagay si aanay u dhicin.

Mar dambe Ugaas Nuur iyo Minilik waxay ku heshiiyeen inuu Ugaas siiyo Xabashida boqol wan,wuxuuna yidhi Ugaas Nuur ma ogoli inay Xabashi dhulkayga soo gasho ,Hadaba intii uu Ugaas Nuur noola nin kaliya oo Xabashi ahi ma soo galin dhulka Gadabuursi.

Ugaas Nuur wuxuu dhintay 1898dii miiladiga waxana lagu aasay meesha la yidhaahdo DIRRI oo u dhxaysa Aw-bare iyo DHar-wanaaje.

Richard Burton wuxuu buuga uu qoray ee (First Foot step in east Africa) ku sheegay, inuu Ugaas Nuur ugu tagay Fayaan-biiro , halkaasna Ugaas Nuur si fiican u soo dhaweeyay , waxa kaloo uu sheegay inuu halkaa ku arkay ugaas Nuur oo laagu dabaal degayo 500 faras, wuxuuna yidhi waxa aan la yaabay sida ninkaas dadkiisu u jecel yihiin.

HERAR WARAYSA:

Wuxuu qoray Kitaabkani ku magic dheera Herer-waraysa oo uu qorey nin Masri ah oo ahaa raggii dhulkeena soo galay,waxa uu sheegay ninkaasi kolkii Herer inay ciidankoodii ku dejiyeen meesha la yidhaa JALDEYSA ,meeshaa soo ah dhul Gadabuursi,waxayna galbeed ka xigtaa magaalda Herer,waxa kale oo qoraagu sheegay in dadka Gadabuursi yahay dad Carab ah oo aad iyo aadna ugu horumaray xagga ganacsiga,waxa kale oo uu yidhi dadka Gadabuursi waxay aad ugu hadlaan luqada Carabiga.

12 UGAAS ROOBLE UGAAS NUUR

Hadana waxa la wareegay  boqornimadii Ugaas Rooble Ugaas Nuur oo ahaa Rooblihii 2aad waxaana la boqray markii aabihii dhintay,waana loo dhamaa boqornimadiisa,waxaana lagu caleema saaray Bagi,Hooyadii waxay ahayd Faadumo Hirsi,caleen saarkii u horeeyay waxa ku tuuray Sheekh Barkhad Cabdilaahi Ugaas Rooble oo halkaana ku duceeyay.

Ugaas Rooble wuxuu ahaa nin haybad badan oo shilis oo dheer wuxuuna ahaa nin lugo waawayn oo kubab waawayn oo madax wayn ,wuxuuna aad u jeclaa Fardo-fuulka iyo Ugaadhsiga wuxuuna ahaa nin xarago badan oo arimaha ku degdega,kuna hinaasao badan boqornimada.

Wuxuu ahaa nin laynta Maroodiga jecel,sababtoo foolka Mardoodiga ayuu dawladaha iyo Boqorada kale hadiyad ugu diri jiray,wuxuuna ku layn jiray qorigii laba-aflaha ahaa ee uu Ismaciil Baashe (Baashihii Masar) soo siiyay aabihii ugaas Nuur,ta kale hadii uu maqlo libaax ba dad waxyeelay wuu doonan jiray oo kama baqi jirin,xabad markuu ku ridana dhulka uma dhici jirin ee waxa uu ahaa nin Shiishyahana(Sharp-Shooter) aadna waxa uu jeclaa Ugaadhsiga.

Ugaas Rooble waxa uu la kulmay xiligii gumaystaha ,sadexda Dawladood ee Fransiis,Ingriis iyo Xabashudaha wuxuu ka qaadan jiray Mushahar,taasina waxa ay ku tusaysaa inuu Gadabuursi xoog ku lahaa sadexda dalba.Ugaas Rooble wuxuu ahaa nin ajaanibku aad u qadariyaan,wuxuuna siin Haraga libaaxa ,iyo Ugaadha kaleba.waxa uu ahaa Ugaas Rooble nin deeqsi ah,oo martidana aad u sooryeeya,wuxuuna ahaa nin diinta aad u yaqaan.

WALI WAY SOCTAA TAARIIKHDU……………………………

Hadana waxa qaaday walaalkii Ugaas Nuur Ugaas Cabdi,taariikhdu markay ahayd 1698 Miiladiga,waxana lagu caleema saaray Bagi,waana loo dhamaa boqornimadiisa waxana uu dhashay meesha la yidhaah Haliso (ee Boorama u dhow) hooyadiina waxa la odhan jiray Aamina Bare.

Wuxuuna nin aad u cad oo sunayaal waawayn aadna waa uu dheera,wuxuuna ahaa geesi nin geesi ah oo arimahana aad u fiiriya,waxa kale oo uu ahaa nin qani ah deeqsina ah siyaasadana ku xeel dheer dagaalkana aad u jecel.Wuxuu nin jar iska xuura oo aan cidnaba ka baqayn tolkiina aad u jecel yihiinwaxana la sheegay in markii uu boqonimada qaaday uu damcay in uu sameeyo khiyaamo uu ku khaarajiyo boqorkii Gaalaha ee Aale-Boore.

Kolkaa waxa uu kaxaystay Afartan nin oo fardo fuula ah (Da’samo kowaad ee ahay tii uu Alla-baryay Sheekh Makaahiil Ismaciil) waxay ugu tageen meeshiisii goor habeena ah waxaana uu yidhi boqorku waxaan la soconaa nabad,ka dib Boqorkii Aale-Boore wuxuu yidhi nabad waan jeclahay ee ila soo degga,dhamaantiin waxaan u dhisayaa gabadh qurux badan ,Ugaaskana wuxuu u dhisay gabadhiisii la yiqiin ee Faayo Aale-Boore,oo ahayd tii Ugaas Shirdoon dhashay wuxuuna kula heshiiyay inayna dhulkoodii ku noqon waxayna la deganaayeen ilaa ay dumarkii loo dhisay ay noqdeen afar dhal.

Dasamadiina (waa 40 kii nin ee Ugaasku hogaanka u ahaa) waxa gaalihii u noqdeen abaan duulayaal dagaal oo aan la hoysan dagaal.

Markaa Aale-Boore iyo tolkii waxa ay u gureen dooxada Faafan,Ugaaskii ragii la socdayna waxa kula heshiiyeen inay u soo diraan Muur-qaad(awr) iyo hablo alaabta rara,goobta ay deganaayeena waxa ay Dooxada Harawe gaar ahaan Buurta JAJI-ABAYO.

Sidii caadadu ahayd kolkii ay soo gaadheen hablihii iyo Awrtii,dumar koodiina way soo kaxaysteen wayna soo guureen.Hablihii loo soo dirayna way soo afduubeen wayna ku soo noqdeen dhulkoodii hooyo Lo’ badana way soo kaxaysteen oo way soo guureen,waxayna yimadeen meesha la yidhaa Dhoobo,halkaas oo ay reeruhu deganaayeen hablihii soo rarayna dib baa dadkoodii loogu celiyay oo rag lagu daray.

Kolkuu ninkii Aalle-Boore warkii maqlay ee loo waramay wuxuu soo diray ciidan wayn oo wuxuu yidhi nimankii ka daba taga inta ayna dhulkoodii gaadhin.

Kolkii Ugaaskii iyo dadkiisaba buurta Dhoobo hoosteeda ayay dhufays wayn ka samaysteen,kolkaa colkii uu soo diray Aala-Boore inaanay waxba ka qabsan karayn markay arkeen way baqeen waxayna ku noqdeen dhulkoodi,kolkaas Ugaaskii Lo’dii badnayd wuxuu u qaybiyey Gadabuursigii galin bayna buurta Dhoobo hoosteeda ku noolayeen oo ay samayteen olole badan iyo tirtirsiin,hadana waxay u soo guureen xaga Oogada ee Koonfur.

In yar ka dib Gaalkii Aala-Boore wuxu soo diray col xoog leh wuxuuna amar ku siiyay in boqorka Ugaaska reerkiisa inay saq dhexe tagaan oo ay miraan.Ugaaskuna markuu maqlay hugunkii iyo qayladii fardaha wuxuu ka soo baxay aqalkiisi oo uu faraskiisii la oran jirey Bulaale u fuuley,kolkaasuu mudo idil isaga iyo dhawr nin oo colkiisiiya halkaa ku wada dagaalameen,markii dambenaway ka bateen halkaasna waxay ku dileen 9 wiil oo uu Ugaas Nuur dhalay.Kolkaa isagii iyo labadiisii inan ee la odhan jiray Shirdoon iyo Hiraab waxay tageen meeshii Gadabuursi olalaha ku samaysanayay waxayna uga warameen wixii dhacay si degdega ayay u diyaar noqdeen waxayna ka daba tageen colkii Gaalaha waxaynaku gaadheen meeshii ay dadka ku laayeen meel u dhow,halkaasana dagaal adagi ku dhexmaray Gaalihii iyo Gadabuursigii,kolkaa Gadabuursi way ka xoog roonaadeen Gaalihii oo si fool xun ayay u jabiyeen nin kaliya kama bixin.

Waxa yar ka dib kolkay taariikhdu ahayd 1733dii miilaadiga wuu dhintay Ugaas Nuur,wuxuuna ku aasan yahay buurta la yiraa Buur-Cali.

6-UGAAS HIRAAB :

Hadana waxa qaaday boqornimadii wiilkiisii Ugaas Hiraab Ugaas Nuur kolkay taariikhdu ahayd 1733dii miilaadiga,Hooyadii waxa la odhan jiray Faayo Aala-Boore,boqornimadiisana waa loo dhamaa wuxuuna ahaa nin aad u dheer oo taag daran wuxuuna ahaa ninkii maariin oo luga yaryar oo socosocod badan oo aan daalin wuxuu ahaa nin fahmo badan wuxuuna ahaa nin tolkii aad iyo aad u jecel yihiin oo ahaa nin qosol badan oo cadho yar mana ahayn nin baqa mana aqoon baasaysiga iyo cabsidaba wuxuu ahaa nin dagaalka neceb aadna u jecel nabada,wuxuu oran jiray lagu noolado waxaa u xun dagaalka iyo colaada haduu maqlo iyo khilaaf dagdag ayuu u bakhtiin jirey,intuu noolana gaalaha dagaal kama dhex dhicin.

Waxaase dhacday in maalin maalmaha ka mid ah uuseexday geed reerka agtiisa ah ku dhow isagoo aan haysan wax hub ah.Halkaas ayayna ku ogaadeen Gaaluhu inayna cidina la joogin oo halkaas ayay ku dileen boqorkii Ugaas Hiraabe waxaana diley ninka la odhan jiray Kaluuba oo ahaa abaanduulahii Gaalaha,waxaana la diley kolkuu sanadu hayd 1750kii miiladiga,laguna aasay meel la yidhaado Xamar oo ah meesha lagu dilay.

7 UGAAS SHIRDOON :

Hadana waxa qaaday boqornimadii Ugaas SHirdoon Ugaas Nuur,wuxuu ku dhashay meesha la yidhaa la haliso,hooyaddii waa Faaya Aala-Boore.

Waxan la boqrey kolkuu sanadu ahayd 1759kii Miiladiga,kolkii ama maalintii la diley walaalkiisii,boqornimadiisa waa loo dhammaa waxaana lagu caleema saaray Bagi wuxuuna ahaa nin dheer oo cad oo sunaay waawayn leh,wuxuuna laha gadh yar,sandheer iyo indho waawayn. Wuxuuna ahaa geesi oo aan aqoon wax cabsi la yidhaahdo oo cadho badan jecelna Dagaalka iyo fardo fuulka wuxuuna ahaa nin uu maqlo tolkii oo aan cidina khilaafin,wuxuuna ahaa nin ololaha iyo tirtirsiinta jecel.Wuxuu ahaa nin foojigan badan oo xoog badan oo arimaha inta aanay dhicin ka hor taga wuxuuna ahaa nin hurdo yar oo soojeed badan oo aan waxba iloobin.

Markii uu arkay dilkii walaalkii la dilay si degdega ayaa ugu soo noqday reerkii wuxuuna ka dalbay xaaskii walaalkii ka hadhay ianay si dagdaga ah u soo siiso Koorahii faraska wuxuuna jareeyay faraskii warkii buuna si degdega u soogaarsiiyay Gadabuursi waxaana u sheegay in la dilay Ugaaskii.ka dib colkii Gadabuursi si degdeg ah ayay u diyaar u noqdeen kolkiiba colkii Gaalaha way gaadheen waxaan labada qolo dhex maray dagaal aad u adag.

Ugaas Shirdoon dagaalkaa kaligii wuxuu dilay rag ka badan boqol nin oo halkaas wuxuu ku helay magac wayn,kolkaas Gaaluhu si xun bay u jabeen waxan halkaa lagu dilay aabaan duulahii Gaalaha oo la odhan jiray Kaluuba waxaana dilay dilay nin la odhan odhan jiray Hilin Geedi,kolkaas Ugaaskii si degdeg ah ayuu ugu noqday halkii lagu dilay walaalkii waxaana loo aasay sidii boqorada,kolkaa ka dib wuxuu huwaday dharkii boqornimada,waxaana jirtay maalintaas Ugaaska la dilay in markii uu kooraha ka qaadanayay xaaskii walaalkii Hiraab inay tidhi « Ishuu igu dayay Shirdoon Ugaaskii dhimay ».

Waxa la yidhi intii Ugaas shirdoon noola  wuxuu ahaa nin Gadabuursi u fiican oo wuxuu Gadabuursi gaadhay nolol fiican iyo isu tag iyo midnimo taas oo ka dhalatay geesinimadiisa,aftahanimadiisa ,raganimadiisii iyo wanaagiisii badnaa,wuxuuna kolkay taariikhdu hayd 1772tii miiladiga waxaana lagu aasay meesha la yidhaa Batalaha.

8-UGAAS SAMATER :

Hadana waxaa boqornimadii qaatay inankiisii Ugaas Samater Ugaas Shirdoon wuxuu ku dhashay meel Boorama u dhow,boqornimada wuxuu qaatay 1772dii miiladiga,hooyadii waxa

Ahayd Faadumo Sheekh Cumar,boqornimadiisan waa loo dhamaa waxaana lagu boqray Bagi.

Wuxuuna ahaa nin dhexdhexaad ah oo aan aadna u dheerayn gaabnayna wuxuuna ahaa nin balaadhan oo hilib badan midabkiisu casaan buu u dhowaa wuxuuna ahaa nin indho waawayn,gadh wayn leh iyo lugo buurbuuran,wuxuuna ahaa nin aad u faseexad badan oo xikmad badan,oo waxa soo socda sheegi jiray,wuxuuna ahaa gabayaa oo gabayadana xafida oo hadal yaqaan oo wixii dadkii hore murti iyo maahmaah ku hadal jireen wada xafidsan,kol haduu hadlana sidii aabihii aan laga daba hadal, oo meel mariya wuxuu damco xaqana ku hadla in wal oo uu qadhaadh yahay.

Wuxuuna ahaa nin aad loo jecel yahay wuxuuna lahaa sir u qarsoon oo Ilaahay siiyay wayna dad badani sheegeen in markuu dhintay arkeen isaga oo qabrigaiisa ag fadhiya oo weel dahab ah haysta,wuxuuna ahaa nin aan salaadu ka tagin oo daacad ah waxaan la sheegay in aabihii islaantii hore ee uu guursaday ay dhali wayday inamo mudo badan kolkaa Gadabuursi way Faaliyeen oo waxay yiraahdeen naag gaari ah ha loo dhiso kolkaa wuxuu aabihii uu guursaday gabadha aan kor ku soo sheegnay ee Faadumo Sheekh Cumar,kolkaa uurkii u horeeyay waxay dhashay  Ugaas Samater,waana loo ciyaaray kolkuu dhashay,waxana loo bixiyay Samatar,oo waxa ku heesayeen oo ay ku ciyaarayeen (Samater dhalayoo sad korodh) waxanay jitay intuu boqranaa in Gadabuursi meel sare gaadhay wuxuuna ahaa nin aad u nasiib badan,wuxuu ahaa intuu in aan la arag dagaal iyo abaar midnaba,waxaase dhacday dagaal kaliya oo Gaalaha lagula dagaalamayay meesha la Fayaan-Biiro,halkaas oo gaaluhu six un ugu jabay,laguna dilay boqorkoodii la odhan jiray Aale-Boore,waxaan dilay ninkii geesiga ahaa ee magic dheera Geedi-Waraabe,waxaana la sheegay in ugaas Samatar uu Illahay waydiistay, inuu siiyo boqol nin oo geesiyaal ah oo ninkiiba kun nin ku filaado waqtiga dagaal dhaco,waxayna dhasheen ragaasi ayaamihii ugu boqornimadiisa,waxan jiray waqtiga uu boqorka ahaa in Somaalida dhexdooda waxooga dagaalo ahi ka dhex jireen laakiin nasiib wanaagiisa waxa soo damca Gadabuursi aad buu u jabi jiray.

Qabiilka Gadabuursina intii boqornimadiisa ka horaysay way tag daraayeen oo waxa la odhan jiray waa Timo-Dheer,laakiin intii isagu dhashay ayay Gadabuursihorumar wayn gaadheen.

Nimankii Gaalaha ahaana dhulka dib uguma soo noqon kolkii la dilay boqolkoodii Aala-Boore,

Gaaluhuna waxay ahaayeen niman badan oo fardafuula oowuxuun baabiya waxaynadoonayeen waqooyiga Somaaliya inay qabsadaan oo ay gacanta saaraan dhulkaas oo ku fiican beeraha iyo xoolaha,Ugaas samater wuxuu dhinatay1812dii miiladiga wuxuuna ku aasan yahay meesha la yidhaa Xariirad.

9-UGAAS GULEED:

Hadana waxa qaaday boqornimada inakiisii Ugaas Guleed Ugaas Samatar wuxuuna dhashay meel ku dhaw Boorame,wuxuuna Boqornimadiisa qaaday 1812dii miiladiga waxaana lagi boqray Bagi,boqornimadiisana waa loo dhamaa,hooyadiina waxay ahayd Xamaro Geeleh,wuxuuna ahaa nin dheer oo maariin ah ,indho cas,oo indha ku leh ilmo badan,wuxuu ahaa nin luga yar yar oo gacma dheer wuxuuna ahaa nin deeqsi ah oo neceb bakhaylnimada wuxuuna jeclaa fardo fuulka iyo ugaadhsiga wuxuuna ahaa nin dagaal jecel,mudadii yaraa boqranaa dhawr dagaal ayaa ka dhex dhacay Gadabuursi iyo Daaroodka,waqtigiisii bay gaashaan qaadeen ee la odhan jiray geediyada,mudadii yarayd ee uu noolaa Gadabuursiga wax dhib ahi ma soo gaadhin,waxan loo sheegay in loo faaliyay ayaan ayaamaha ka mid ah oo la yidhi abeeso ayaa ku cunaysa ee faraska ha ka deign,kolkaa maalin oo idil faraska ayuu fuushanaa goor casar gaaban aha ayaa kaadi qabatay kolkuu kaashay ayaa wuxuu arkay jidhif meel taal oo uu damcay inuu kaadida isaga bi’iyo ilayn jidhiftuba aabeeso ayaa ku labnayd waana ay qaniintay sababta ayuuna ku dhintay,aad ayaa looga muragooday arintaas,wuxuuna dhinatay kolakay taariikhdu ahayd 1817kii miiladiga waxaana lagu aasay meesha la yidhaa weerar.

10-UGAAS ROOBlE:

Hadana waxa boqornimada qaaday walaalkii  oo la odhan jiray Ugaas Rooble Ugaas Samatar,wuxuuna ku dhashay Harawa,waxana lagu caleema saaray Bagi,boqornimadisana waa loo dhamaa waxana uu boqornimada qaaday 1817kii miiladiga oo ahayd markii walaalkii dhinatay,hooyadiina waxa ahayd Xamaro Geeleh,wuxuuna aahaa nin dheer oo aad u cad oo aad u qurux badnaa,wuxuuna ahaa nin haybad badan oo laga haybadaysto oo tolkii hadalkiisa maqlo oo aa iyo aad loo jecel yahay wuxuuna nin gacmo-dhaadheer oo deeq badan,geesina ah waqtiga dagaalka oo faseexo badan oo qoor dheer leh,dulqaad badan leh,wuxuuna ahaa nin dadka soo jiita oo qosol badan,wuxuuna nin aan waligii cadhoon oo ciyaar badan,oo dhaliyarada kala qayb gala olalaha,oo farafuulka jecel iyo ugaadhsiga,wuxuuna ahaa nin xarago badan oo aan seexana,ahaana nin gabyaa oo gabayga xafida wuxuuna ahaa nin hadal yaqaan oo aan hadalka daalin,waxaana la sheegay kol haduu bilaabo inuuna ka daali jirin,oo uu hadli karo ilaa afar saacadood,wuxuuna had jeer ilaalin jiray dadka taagta daran iyo agoonta,waxaana la sheegay in miskiin ah uu yidhi xaas baan leehay ee wax i siiya uu siiyay 200 neef oo adhi ah,waxa la la sheegay inuu Habeen kaliya u gawracay 50 dibi,wuxuuna ahaa boqaradii oo dhan ninka ugu deeqsisanaa.

Waxa kale oo uu ahaa nin nasiib badan,nasiib badnidiisana waxa ka mid ahayd in ragii aabihii Ugaas Samatar ku ducaystay ee uu yidhi”Ilaahayoow waxan ku baryayBoqol nin oo kunciila”ragas ayaa isaga la barbaaray nasiib wanaagiisa oo fardaha la fuulay ragana magic yadooda waxa ka mid ahaa:sidan hoos ku qoran

1- Geedi Bahdoon  (Geedi Malable)

2-Geedi Faarax (Geedi Daba-cade)

3-Cali Cumar (Cali Aar)

4-Boon Cumar (Boon-Jilib yar)

5-Geedi Maydan

6-Waarabe cade

7-Rooble Afdeeb

8-Boqore Same-dudub (Boqore-Gadhlaawe)

9-WaaDubad Geedi

Aadan Tarabi oo burco jooga ayaa dhawaan ugaas C/rashiid Ugaas-Rooble Ugaas-Doodi Gabay u soo tiriyay, waxana uu yidhi sidan:-

Afti gabay ugaasow ma tirin tan iyo uub dheere

Umaan furin albaabada baryahan u anbaqaadkiisa

Caawana adaa igu unkaye maba abuureene

Adigay xasuusyee ugaas iguma oognayne

Isna ina ducaaloo aadana soo abaabulaye

Cisi iyo hidaba wuu wataa boqol awoowoode

Isagaa isku keen xidhay ugaas curadkii weeyaane

Afartaa asluub gabay abwaan ugashadiisii dhe

Ufo iyo hilaac iyo u tiring dhabay arooryaad dhe

Ugub dabayl caafimaad ubax iyo rays dhe

Umad mid ah Ardaa labada edeg ul iyo diirkeed dhe

Ugub iyo haday odayba tahay ugu diyaarkeed dhe

Isufuran iswada dhalay warkood isutagoodii dhe

Ujeedada halkaan uga socdiyo anbabaxeedii dhe

Ugaas soo jireeniyo silsilad ugu da’waynaan dhe

Ugaas labaatanka soo tirsaday ugu yaraantii dhe

Afrikaba horyaalku u ahaa isimadeediiye

England heshiisbuu la galay boqor ugaas nuure

Ahraamtaaba lagu sheegayiyo goobta qaahira e’

Afartaa sangiyo geenyo ugub heenso ma u saaray

Ujeedada bal aan hoos u dayo ugu danbayntii dhe

Ugaas cabdirashiid ugaas rooblow ina ugaas doodi

Ugaas doodi ugaas kale dhalaw ina ugaas rooble

Ugaas rooble ugaas kale dhalow ina ugaas nuur dhe,

Amaaniyo xil culusbaad sidaa udub dhexaadkiiye

Ilaahay in uu kugu asturo ducada aamiin dhe.

Ugaas laguma iishaana noqo oo ducada aamiin dhe

U lahaw cise ayaan iyo dulqaad ducada aamiin dhe

Ishaaro iyo karaamaba lahaw ducada aamiin dhe

Nin islaama waan kuu arkaa ehelu diinkiiye

Shanta salaad ilaah kasho oo toobada u eesho

Soomaaliba ugaaskoodi noqo ururshaheediiye

Ulahaw dulqaad tolkaa iyo uumiyaha kaleba

Si kastaba ugaasow tolkaa ha ugu kala eexan

Xaqoodana u doon oo ugaas yaanay kugu eersan

Gudiyo u samaysoo talada ha isku wada dhiibin

Deeqdana u roonow bakhayl laguma soo ciirto

Uubatayska nabadaan arkaa siduu u doonaayo

Intaasaan ujeediyo murtidii waxaan u soo weecshay

Igu wada salaan oo ragana wadarna gaadhsiiya

Abshir weeye oo Eebaheen waa aqbalayaaye

Adna soo duceeyoo ugaas waan ku sugaynaaye.